|
1864 yılında hizmete açılan Osmanlı Bankası Selanik Şubesi'nin
binası 29 Nisan 1903 akşamı saat sekizde kenti sarsan bir
patlamanın ardından yerle bir olur, binanın çevresindeki bir
çok bina hasar görmüştür. Personelden zarar gören olmamıştır.
Aynı binada şubenin üst katında oturan şube müdürü Mösyö Letayf
ve ailesi patlamadan sağ salim kurtulabilmişlerdir.
Tanzimat'ın başlangıç yıllarından Yunan egemenliğine girdiği
1912'ye, özellikle, yenilikçi padişahların kentsel politikalarının
etkilerinin görülmeye başladığı 1860 yıllarının sonlarında
Selanik'in tarihinde, geleneksel Doğu kentinin yerini modern
bir kente bırakması anlamında yeni bir dönem başlamıştır.
Kent dokusundaki değişimlerle birlikte hayat, düşünme ve üretim
biçimlerinde de derin değişimler olmaktadır. Aşama aşama sanayinin
kurulmasıyla Selanik şehri 1870'lerde sanayi ve uluslararası
ticaret alanında Osmanlı İmparatorluğu'nun diğer iki önemli
sanayi ve ticaret merkezi olan İstanbul ve İzmir'i geride
bırakmaya başlamıştır. Coğrafi konumu, demiryolu bağlantıları,
Güney Avrupa, Ortadoğu ve Rus limanlarıyla sıkı ilişkilerin
sürdürülmesine olanak tanıyan işlek limanı sayesinde tüm Balkanlar'ın
tarım ürünleri buradan pazarlanmakta, Batı'dan gelen sanayi
ürünleri de Selanik yoluyla en ücra köşelere gönderilmektedir.
Nüfusunu başta Museviler olmak üzere Ortodoks Rumlar, Müslüman
Türkler, dönmeler, Sırplar, Bulgarlar, Ermeniler, Arnavutlar,
Ulahlar, Frenkler oluşturmaktadır. On dokuzuncu yüzyılın sonunda
şehirde dil, din ve politik çıkarların rekabet ettiği çok
sayıda okul bulunmaktadır. Bu dönemde Balkanlar'da gelişen
milliyetçilik hareketlerinin etkisiyle, farklı etnik kökenlerden
gelenlerin bir arada yaşaması giderek daha güçleşmekte, Osmanlı
Makedonyası'nda olduğu gibi Selanik sokaklarında şiddet hüküm
sürmektedir. Özellikle, Bulgar çetelerinin oluşmasıyla başlayan
terör olayları şehirde huzursuzluk yaratır.
1903 yılının Nisan ayında Bulgar komitacıların, Avrupa devletlerinin
ilgisini çekerek Selanik'e müdahale etmelerini sağlamak amacıyla
yaptıkları saldırılarda artış olur. Olayların gelişimiyle
bu amaç gerçekleşmiş, Osmanlı yönetimi Makedonya için Batı'nın
baskısı altında bazı reformları yapmak zorunda kalmıştır.
15 Nisan'da Selanik Limanı'na demirli Fransız gemisi Guadalquivir'e
bomba konur. Yarım saat sonra demiryolları garında bir başka
bomba patlar. 29 Nisan 1903 çarşamba akşamı şehrin ana havagazı
ve su boruları havaya uçurulur, havagazıyla aydınlatılan tüm
Selanik merkezi karanlıkta kalmış ve suları kesilmiştir.
 Osmanlı
Bankası binasına yapılan saldırıya ilişkin 30 Nisan 1903 tarihli
arşiv kayıtlarında üç arabayla gelen Bulgar isyancıların şubenin
çevresini sardıkları, nöbetçileri öldürüp binaya girdikleri
ve gazı kestikleri, ardından gaz musluklarını açıp bomba atmalarıyla
yangın çıktığı bildirilmektedir. Suçlular yakalanmıştır. Binanın
büyük kısmı yanmış, henüz yıkıntılara girilememiştir. Kasanın
zarar görmemiş olduğu umulmaktadır. Kasa ve hazine dışında
her şey kayıptır.
Olayın ardından bir gün arayla, 1 Mayıs cuma sabahı şube
hizmetleri banka binasının bahçesinde sürdürülür. Saldırının
gerçekleştirildiği günlerde Edirne, Üsküp ve Manastır şubelerinde
de olası bir saldırıdan korunma amacıyla tüm önlemler alınmaktadır.
Genel teftiş sonucu Selanik'te olayların yatıştığı ve güvenin
günden güne arttığı bildirilir. Öncelikle, 30 Nisan günü hesaplarının
yapılması ve şube için bir yer bulunması önem taşımaktadır.
2 Mayıs tarihli telgrafta hesapların çıkarılması için gerekli
kayıt ve belgelerin kurtarılmış olduğu bildirilir. Kasa ve
mahzen bölümleri dışında bina tamamen tahrip olmuştur. Tek
gün arayla, işlere hemen tekrar başlanması kamuoyunda son
derece olumlu bir etki yaratmıştır. 9 Haziran'da, yazışmaların
kopyaları ve yangından kurtarılabilenlerle 30 Nisan günü muhasebe
işlemlerinin tuttuğu bildirilir.
 3
Mayıs tarihli bir yazışmada saldırı daha ayrıntılı olarak
anlatılmaktadır: Birkaç ay önce, planlanan saldırı uyarınca
bankanın karşı sırasında bir bakkal dükkanı açan bir Bulgar,
bir kaç kişinin daha yardımıyla gizlice yeraltından banka
binasına bir tünel kazmaya girişir ve bankanın altına bomba
yerleştirirler. Saldırı tek başına bir olay olarak değil,
genel panik ve huzursuzluk yaratma amacıyla 30 Nisan günü
sabah saat bire kadar kentin farklı noktalarında süren patlama
ve çatışmaların bir parçası olarak değerlendirilmektedir.
Böylelikle, olay gecesi saat sekize doğru kenti karanlığa
gömen patlama saldırganlar arasında bir sinyal olmalıdır.
Önce banka binasına dışardan bir bomba atılmış daha sonra
bakkal dükkanıyla bomba arasındaki elektrik kablosu kullanılarak
korkunç patlama gerçekleştirilmiştir. Tüm çabalara rağmen
yangın söndürülememiştir.
Vali, yetkili kişiler banka için uygun ve güvenli bir yer
ararlarken, dönemin en zengin Selaniklisi Saul Modiano nazik
ve kendiliğinden bir davranışla, kendisine ait büyük sitede
bürolarının bir kısmını bankanın kullanımına sunar. Taşınma
için gerekli işlemlerin ardından 4 Mayıs gününden itibaren
şube işlemleri geçici olarak burada sürdürülecektir.
Şube müdürü Mösyö Letayf olay sırasında ve hemen sonrasında
yardımda bulunan herkesin ödüllendirilmesini talep etmektedir.
Uğradıkları maddi kayıplar için şube personeli, koruma yapan
askerler, yardımlarını esirgemeyen rahibeler, yangının söndürülmesinde
çalışanlar ödüllendirilir. Mösyö Letayf da uğradığı zarar,
olaylar sırasındaki soğukkanlı tutumu, bankanın işleyişini
aksatmayacak şekilde, gerekli kararları süratle alarak olayın
üstesinden gelmesi göz önüne alınarak ödüllendirilir.
 Ön
cephesi hariç tamamen yıkılan Osmanlı Bankası binası Selanik'in
başlıca mimarlarından İtalyan Vitaliano Poselli (1838-1918)
tarafından yeniden yapılarak 20 Haziran 1904'te hizmete açılmıştır.
Osmanlı Bankası binası 1902-3 yıllarında banka binalarının
neredeyse tümünün bulunduğu, iş kesimine dönüşmekte olan Frenk
mahallesinde yer almaktadır. Şehrin ticaretle uğraşan kesiminin
yaptırdığı tipte, yenilikçi rolleri simgeleyen, metal iskeletli,
cepheleri eklektik üslup çeşitlemeleriyle süslü bir yapıdır.
Banka 1938'e kadar faaliyetini bu binada sürdürmüştür. 1951'den
1978 depremine kadar Yunan Sosyal Sigorta Kuruluşu İKA tarafından
kullanılan bina, 1978 depreminde zarar gördüğü için restore
edilmiştir. Halen Selanik Konservatuarı olarak hizmet vermektedir.
Kaynakça 
Yayınlanmamış Kaynaklar, Osmanlı Bankası
Arşivi:
Seri CD-PV, Yönetim kurulu toplantı tutanakları: CDPV011,
1903-1904.
Seri CDCR,
Yönetim Kurulu toplantıları haftalık raporları: CDCR 008,
1903.
Seri CD-CPCP,
Yönetim, Paris komitesi ile yazışmalar, gelen evrak: CDCPCP
006, 1901-1903.
Seri CD-CPCA,
Yönetim, Paris komitesi ile yazışmalar, giden evrak: CDCPCA
006, 1902-1903.
Seri LA,
Londra arşivleri: LA 24,035,002, Bank-ı Osmanî-i Şahane'nin
şubeleri, 1899.
Seri IMH,
Banka binaları ve gayrimenkulünün fotoğrafları ve resimleri:
IMH-THE 001A, 1904/IMH-THE 002, 29. 4. 1903/IMH-THE 003.
Yayınlanmış kaynaklar:
Türker, Orhan, "Osmanlı yönetiminin son yıllarında Selanik'te
Sanayi ve Ticaret", Tarih ve Toplum Aylık Ansiklopedik
Dergi, Ağustos 1999, cilt 32, sayı: 188, s: 27-30.
Türker,Orhon,
"Selanik'te 28-29 Nisan 1903 Olayları",Tarih ve
Toplum Aylık Ansiklopedik Dergi, Şubat 1999, cilt: 31, sayı:
182, s: 27-30.
Anastassiadou,
Meropi, Salonique, 1830-1912 Une ville ottomane à l'âge des
Réformes, Brill, The Netherlands, 1977.
Salonique
1850-1918, La "ville des Juifs" et le réveil des
Balkans, Editions Autrement, Séries mémoires no: 12, Paris,
1993.
L'illustration,
Paris, Mai 1903
Arşivimizden Belgeler sayfasına
dönüş
|
