Oryantalizmden Osmanlı Fotoğraf Sanatına…

Napolyon'un 1798 Mısır seferi ve 1869'da Süveyş Kanalı'nın açılması, İngiltere ve Fransa'nın Ortadoğu politikasıyla birlikte oryantalizm akımını da hızlandırdı. Siyasi gelişmelerle birlikte, doğuya duyulan ilgi giderek daha gerçekçi bir çerçeveye oturtulmak istendi ve doğunun sahnelendiği gündelik yaşam batılı gözlemcilerin ilgi odağı oldu. Bu bağlamda, 160'a yakın sanatçı 19. yüzyılda İstanbul'u ziyaret etti. Camille Rogier (1810-1893), Amadeo Preziosi (1816-1882), Joseph Schranz (1803-1853), Leonardo de Mango (1843-1930), Fausto Zonaro (1854-1929) ve Valeri Salvatore (1856-1946) İstanbul'da uzun süre kalan sanatçılar arasındadır.

Resim sanatına paralel olarak, fotoğrafçlık da oryantalizmi gerçekçi çizgiye taşımakta önemli bir araç oldu. Böylece ressamlar gibi, birçok batılı gezgin fotoğrafçı da Osmanlı topraklarını ziyaret etti. Emile-Jean Horace Vernet, Frédéric Goupil Fesquet, Joseph-Philibert Girault de Prangey, George W. Bridges, Claudius Galen Wheelhouse, John Shaw Smith, Alfred-Nicholas Normand, Alphonse Durand, Dubois de Néhaut, Pierre Trémaux, Pietro Luchini, Claude-Marie Ferrier, Francis Bedford, Henri Bevan, Félix Bonfils, Frank Mason Good, Charles Gérard, Jules Andrieu ve daha birçokları…

İskoç kökenli James Robertson ise darphaneyi modernleştirmek üzere İngiliz teknisyenlerle birlikte 1841'de İstanbul'a ayak bastı. Asıl mesleği hakkaklık olan Robertson'un Osmanlı sikke ve madalya üretiminde büyük katkıları oldu. Robertson, 1855'te Pera'da bir stüdyo açtı. Félice Beato ile Kırım Savaşı'nı fotoğraflayarak dünyanın foto muhabirleri arasında yer almayı başardı. Robertson, İstanbul'un sistematik olarak ilk kez görüntülenmesini sağlayan Fransız asıllı Ernest de Caranza ile birlikte Osmanlı fotoğraf sanatının öncülerinden sayılmaktadır.

Saray Fotoğrafçıları

Abdullah Frères
Faaliyet yılları, 1858-1898

Viken Abdullah
Abdullah Frères (Biraderler)'in kurucusu
The Photographers of Constantinople adlı kitaptan
Bahattin Öztuncay'in izni ile

Abdullah Frères (Abdullah Biraderler) olarak tanınan Kevork, Hovsep ve Viken adındaki üç Ermeni kardeş, 1858'de kurdukları ortaklıkla Alman fotoğrafçı Rabach'ın stüdyosunu satın alır ve o dönem batılılaşmanın merkezi sayılan Pera'ya yerleşirler. 1863 yılında, Atmeydanı'nda, Osmanlı'nın tarımsal üretiminin ve el zanaatlarının sergilendiği uluslararası bir sergi düzenlenir. Abdullah Biraderler, bu vesileyle ilk kez fotoğraflarını sergileme imkanı bulur. Aynı yıl, Sultan Abdülaziz'in resmi fotoğrafçısı seçilirler. 25 Haziran 1861'de Abdülaziz'in tahta geçmesiyle birlikte, Viken'in Sadrazam Fuad Paşa'ya yakınlığı sayesinde, Abdullah Biraderler stüdyosu sultanın kabinesindeki şahsiyetlerin fotoğraflarını çeker . Saray fotoğrafçılığı görevlerini Abdülhamid döneminde de sürdürürler. İstanbul fotoğrafçılığı konusunda ilk sırada yer almalarına rağmen, şehrin panoramik görüntülerinde Vassilaki Kargopoulo, Pascal Sébah ve Guillaume Berggren gibi diğer fotoğraf ustalarıyla rekabete girerler. Ancak 1865'te Beyazıt'ta çektikleri panorama bu rekabeti kırarak 1867'de Paris Uluslararası Sergisi'ne katılır ve Osmanlı fotoğrafçılığının en seçkin örneği olarak büyük yankı uyandırır. 1870'te Société française de Photographie üyesi olmalarıyla birikte ünleri yayılır.

Vassilaki Kargopoulo'nun saray fotoğrafçısı seçilmesi üzerine, Abdullah Biraderler portre fotoğrafçılığına yönelir, ancak bu gelişmeyle maddi zorluklar yaşamaya başlarlar. 1886'da, Kevork ve Hovsep Abdullah Kahire'ye yerleşerek orada bir stüdyo açar. İki kardeş, 1887'de Nil seyahati boyunca Mısır Hidivi Tevfik Paşa'ya refakat ederler. Yolculuk sırasında çekilen fotoğraflar, Abdullah Biraderler'e maddi kaynak sağlar. II. Abdülhamid, 1893'te ABD'deki Amerikan Kongre Kütüphanesi'ne Osmanlı'yı tanıtan 51 albüm gönderir. Albümlerdeki fotoğraflardan büyük bir kısmı, Viken Abdullah tarafından çekilmiştir. Kevork Abdullah ise 1895 yılına kadar Kahire stüdyosunda çalışmaya devam eder. Ancak işlerinin bir süre sonra bozulması üzerine, stüdyoyu 1899'da Sébah & Joailler'ye devrederler.

Vassilaki Kargopoulo
Faaliyet yılları, 1850-1912

Vassilaki Kargopoulo
The Photographers of Constantinople adlı kitaptan
Bahattin Öztuncay'in izni ile

Yunan asıllı Vassilaki Kargopoulo, ilk stüdyosunu Rus Konsolosluğu'nun yakınında 1850'lerde açar. 1859-60 yılları arasında her kesimden müşteri kitlesine hitap etmeye başlar. 1860'larda İstanbul kıyafetleri ve sokak satıcıları üzerinde yoğunlaşan fotoğrafları, özellikle turistlerin ilgisini çeker. Kargopoulo, 1870'lerde İstanbul manzaraları ve anıtları üzerinde yoğunlaşır. 1875'te Galata Kulesi'nden çektiği ve Karaköy-Eminönü arasında yapılacak üçüncü köprü inşaatını gösteren panorama, bu çalışmalarının ilk örneğidir. Osmanlı-Rus savaşının patlak verdiği 24 Nisan 1877'de, Kargopoulo da saray fotoğrafçısı ilan edilir. 1879'da Naples Endüstri ve Güzel Sanatlar Fuarı'na katılır. Galatasaray Lisesi'ne yakın ikinci bir stüdyo daha açarak, tüm Cadde-i Kebir'e hakim olur. 19. yüzyılda, kozmopolit bir şehir kimliğine bürünen Edirne'de bir stüdyo kurar. Kargopoulo'nun ilkleri arasında Osmanlı kriminoloji tarihi de yer alır. 1884 yılında, Osmanlı Nazırı Kamil Paşa'nın emri üzerine, İstanbul hapishanelerindeki mahkumların fotoğraflarını çeker. Amaç, bu fotoğrafların karakollara gönderilmesiyle yeni vakalarda suçluların kolay tespit edilmesini sağlamaktır. Kargopoulo meslek hayatının 35. yılını çeşitli ödüllerle kutlarken, geçirdiği ani bir kalp kriziyle 59 yaşında Osmanlı fotoğrafçılığına veda etmiştir.

 

Diğer Fotoğraf Stüdyoları

Engin Özendes'in Osmanlı İmparatorluğu'nda Fotoğrafçılık, 1839-1919 adlı kitabından
Engin Özendes'in izniyle.

Sébah & Joaillier
Faaliyet yılları, 1857-1908
Levanten kökenli Pascal Sébah'ın 1857'de Pera'da «El Şark» adıyla açtığı stüdyonun en parlak dönemi, 1873'te katıldığı Viyana Evrensel Sergisi'yle başlar. O yıl, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu'nun başkenti Viyana'da düzenlenen uluslararası fuar dolayısıyla Osmanlı Devleti bir kitap hazırlatır. «Les Costumes populaires de la Turquie en 1873» (o günün çevirisiyle «Elbise-i Osmaniyye») adıyla, Osman Hamdi Bey ve Marie de Launay tarafından Fransızca hazırlanan yapıt, Osmanlı coğrafyasında yaşayan her kesimden insanın kıyafetlerini tanıtmaktadır. Kitabın hazırlanması fikri, Viyana Sergisi komisyonuna başkanlık eden dönemin Nafıa ve Ticaret Nazırı, aynı zamanda Osman Hamdi Bey'in babası olan İbrahim Edhem Paşa'dan gelir. İbrahim Edhem Paşa, 1872 yılında, kıyafet kataloğunda yer alacak fotoğrafların çekimi için Pascal Sébah'ı görevlendirir. 1881'de atölyesinde çıkan bir yangında, Sébah'ın yıllarca İstanbul, Bursa, Edirne ve Atina'da çektiği fotoğrafların negatifleri kül olur. 1885'te Polycarpe Joaillier ile ortaklık kurar. İki ortak, 1899'da Abdullah Frères'in arşivlerini satın alır. Ancak yüzyıl başında Sébah & Joaillier ortaklığı fesh olur.

 

 

 

 

 

 

Phébus (Boğos Tarkulyan)
Faaliyet yılları, 1882-1936
Ermeni kökenli Boğos Tarkulyan, hem Osmanlı hem de erken cumhuriyet döneminin fotoğraf tarihine katkıda bulunmuş, özellikle portre fotoğrafçılığıyla ün yapmıştır. Bir dönem Atatürk'ün fotoğrafçısı olarak da çalışmıştır. 5 Aralık 1927 tarihinde basılan 50, 100, 500 ve 1.000 liralık banknotlarda kullanılan Atatürk resimleri, onun fotoğrafları üzerinden çıkarılmıştır.

Tarkulyan, Malumat 'ın 12 Eylül 1895 tarihli sayısında, fotoğrafçılığı Abdullah Biraderler'in stüdyosunda öğrendiğini ifade eder. Tarkulyan'ın bilinen en eski stüdyo kaydı, 1882 tarihli şark ticaret yıllığında yer alan, Pangaltı Büyükdere Caddesi adresindeki kaydıdır. 27 Kasım 1890 tarihinde, sultana takdim edilmek üzere Kağıthane ve Boğaziçi çevresinin fotoğraflarını çekmek için Sadrazam Kıbrıslı Mehmed Kamil Paşa'dan izin alır. 1890'lara ait ilanlar, Tarkulyan stüdyosunun o dönemde İstanbul'un sanat çevrelerinin portre fotoğraflarını çektiğini belgelemektedir. II. Abdülhamid'in ABD Kongre Kütüphanesi'ne gönderdiği 51 albüm arasında, onun fotoğrafları da yer almaktadır. Tarkulyan, 1900'ların başında ise askeri, siyasi ve edebi çevrelerin fotoğrafçısı olma yolunda ilerler. Saraya yakınlığı sayesinde, hanedan mensuplarının fotoğraflarını çekmek üzere sık sık çağrılır. Cumhuriyetin ilanından önce ve sonra çektiği fotoğraflar belgesel bir değer taşımaktadır.

Guillaume Berggren (1835-1920)
Faaliyet yılları, 1870-1905

Guillaume Berggren
The Photographers of Constantinople adlı kitaptan
Bahattin Öztuncay'in izni ile

Stockholm'de doğan İsveç asıllı Guillaume Berggren, fotoğrafçılığı Berlin'de öğrenir, Hamburg, Dresden, Lubliyana, Bükreş gibi kentleri gezer. 1866'da Marsilya'ya gitmek üzere başladığı gemi yolculuğunu İstanbul'da yarıda bırakır ve yaşamının sonuna kadar bu kentte kalır. 1870'de Pera Caddesi'nde bir stüdyo açar ve özellikle manzara fotoğrafçılığı konusunda faaliyet gösterir. Büyükdere civarına ilişkin fotoğrafları ile 1875-76 yıllarında Asya yakasından çektiği Boğaziçi panoraması, en önemli yapıtları arasındadır. 1880'lerde Berggren'in Pera'daki stüdyosu, hatıra fotoğrafı çektirmek isteyen İskandinav, Alman ve Avusturyalı gezginler arasında ün yapmıştır. 1878 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında Yeşilköy sahilinde kamp kuran Rus askerleri, Anadolu demiryollarının inşası, Orient-Express'in açılışı gibi olayları fotoğraflarıyla belgelemiştir. Cibali Tütün Fabrikası'na ait fotoğraflar ile Osmanlı ordusunda görevli Alman asıllı Goltz Paşa'ya Batı Anadolu demiryolu hattında refakat ederken çektiği İzmit, Adapazarı, İznik, Bilecik, Eskişehir, Manisa, Soma, İzmir, Salihli, Akşehir, Konya, Ayaş, Gümbet ve Kütahya civarına ilişkin fotoğraflar, belgesel bir nitelik taşımaktadır. Turistik taleplerin azalmasıyla, geçimini ancak dergilere sattığı klişelerle sağlar. 1914 yılında dağıttığı arşivinin bir kısmını Alman Büyükelçiliği satın alır. Arşiv halen Alman Arkeoloji Enstitüsü'nde muhafaza edilmektedir.

Osmanlı fotoğraf sanatı birçok stüdyo ve ismi içine alarak gelişimini sürdürmüştür. Gülmez Biraderler, Nikolaos Andriomenos ve daha birçokları… Valide Çeşme sokağındaki bir evde çıkan ve hızla Tarlabaşı istikametine yayılarak Pera'nın yarısının yıkımını hazırlayan 1870 yangını, birçok fotoğraf stüdyosunun da sonunu hazırlamıştır. Paul Vuccino, Constantin Fettel, Tancrède Dumas, Mihran İranyan, Karakaşyan Biraderler, Jules Derain, Rafael Nazaret, Garabed Bağdasaryan, Jean Xanthopoulo, Dimitri Michailides, Mateos Papazyan, Antuan Zilpoşyan, K. Mozyan, F. Dussap, Stelios Konstantinidis, Konstantin Sofianos, Alkibiades Nikolaidis, Neoklis Meraklis, Kirkor Derarsen, Garabed Pabuçyan, Theodor Vafiadis, Mıgırdiç Çobanyan bunlar arasındadır.

1860'larda, imparatorluğun askeri okullarında fotoğraf sanatının öğretilmesiyle birlikte, Müslüman çevreler de geç Osmanlı erken cumhuriyet dönemi fotoğrafçılığına önemli katkılarda bulunmuştur. Yüzbaşı Hüsnü (1844-1896), Servili Ahmed Emin (1845-1892), Üsküdarlı Ali Sami (1867-1937), Bahriyeli Ali Sami, Miralay Ali Rıza, Hüseyin Zekai Paşa (1860-1919) gibi fotoğraf sanatçıları, bu çevrelerde yetişmiştir.

Linkler

http://www.enginozendes.com/turkce/Yazilar/yazilar.html

Bibliyografya

Bahattin Öztuncay, The Photographers of Constantinople. Pioneers, Studios and Artists from the 19th century Istanbul, Aygaz, Istanbul, 2003.

Erol Üyepazarcı, 1873 Yılında Türkiye'de Halk Giyisileri: Elbise-i Osmaniyye üzerine Önsöz, Notlar, Sözlük Denemesi, Dizin, Sabancı Üniversitesi, İstanbul, 1999.

Gilbert Beauge & Engin Çizgen, Images d'Empire. Aux Origines de la Photographie en Turquie, Institut d'Etudes françaises d'Istanbul, [1994].

 

<<Dokümantasyon sayfasına dönüş