Osmanlı’ya Duyulan İlgi, Seyahatnameler ve Oryantalizm...

En geniş anlamıyla seyahatname, herhangi bir gezgin veya gözlemcinin ziyaret ettiği belli bir coğrafi alana ve tarihsel döneme dair izlenimlerini ve topladığı bilgileri yazıya aktardığı metinlerdir. Seyyah tanımlaması, sadece yabancı topraklardan gelen gezginlerle sınırlı değildir, aynı zamanda ait olduğu topraklara dair izlenimlerini aktaran gözlemcileri de kapsar. Ancak Osmanlı seyahatnameleri sayıca azdır. Osmanlı dünyasını aktaran yerel seyyahlar arasında en bilinenleri Evliya Çelebi ve Lâtifî'dir.

Kemerburgaz'daki su kemeri
Miss Pardoe'nun The Beauties of the Bosphorus adlı kitabından
OBK Koleksiyonu

Gezginlerin Dünyasına Tarihsel Bir Bakış...

1453 öncesinde yazılan Anadolu'ya yönelik seyahatnameler, Bizans dünyasını ve Haçlı seferlerini ele almıştır. Bu devirlerde, Türkleri konu alan eserler, Haçlı seferlerine katılan görgü tanıklarının veya Anadolu'dan Asya'ya uzanan ticaret yollarından geçen tacirlerin aktarımlarıdır. Osmanlı toprakları, kuruluş döneminde Bizans İmparatorluğu'nu çevreleyen bir geçiş yolu olduğundan, çok az seyahatnameye konu olmuştur. İstanbul'un alınışıyla birlikte, XV. yüzyılın son yarısında, Osmanlı'ya yönelik seyahatnamelerde bir patlama görülür. Öte yandan birçok İtalyan bilgin, Osmanlı topraklarındaki yazmaların peşine düşer. İstanbul'un fethinden önce, birçok Yunanca yazma apar topar toplanarak Medici Kütüphanesi'ne götürülmüştür. Osmanlı-Venedik Savaşı (1499-1502) ve Osmanlı Memlûk ilişkilerinin gerginleşmesi bu patlamaya darbe vursa da; Suriye ve Mısır'ın Osmanlılar tarafından alınması, 1580'li yıllarda Osmanlı'dan Hindistan'a uzanan doğu ticaret yolunun önem kazanması, Osmanlı'nin bir siyasi güç olarak yükselişi ve Avrupa devletleriyle yoğun ilişkilerin başlamasıyla, imparatorluk topraklarına yönelik seyahatnameler ivme kazanır. Dönemin gezginleri arasında ilk sırayı, büyükelçiler ve hacılar alır. Büyükelçiliklere bağlı çalışan ressamlar, soylular, tüccarlar, denizciler, tutsaklar, bunları takip eder. Seyahat belli bir maddi gücü gerektirdiğinden, yoksullar veya orta sınıf mensupları, genellikle diplomat, din adamı ve soylulardan oluşan gezgin kitlesine katılamamıştır. Milliyet açısından değerlendirildiğinde ise Venedikli gezginler önemli bir yer işgal eder. Bu birincil konumları, Venedik'in Osmanlı topraklarındaki ayrıcalıklı varlığından ve imparatorluktaki diplomatik temsilciliklerinin erken kurulmasından kaynaklanmaktadır. XVI. yüzyılda, diğer ülke temsilciliklerinin de kurulması ve özgür seyahat etme imkanlarının tanınmasıyla, Alman, Fransız ve İngiliz seyyahlar, Venediklilerle birlikte Osmanlı topraklarında yer alır.

The Beauties of the Bosphorus adlı kitaptan OBK Koleksiyonu

XVI. yüzyıl ve sonrasında kaleme alınan seyahatnameler, Avrupa'da gelişen Rönesans, Reform, coğrafi keşifler ve aydınlanma gibi toplumsal hareketlerle, önceki yüzyıllarda dini amaçlarla yerine getirilen hac seyahatnamelerinden üslup açısından faklılaştı. Rönesans'ın yaydığı hümanizma hareketi ve 18. yüzyıl aydınlanması, batıyı bilim, güzel sanatlar ve insan doğasını tanımaya yönlendirerek doğu toplumlarına duyulan merakı artırdı. Osmanlı ilerleyişinin yarattığı "Türk korkusu" ve bir bakıma da "Türk tutkusu", Osmanlı kaynaklı bilgiye egzotik bir değer kazandırdı. Ancak 19. yüzyılda doruk noktasına ulaşan sömürgecilik ve emperyalizm, egzotizmi farklı boyutlara taşıdı. Bu yüzyılda, demiryolları ve buharlı gemiler sayesinde seyahat koşullarının iyileştirilmesi, dünya fuarları, doğu-batı temasını hem güçlendirdi hem de somutlaştırdı. Etnografi, arkeoloji, filoloji gibi bilim dallarının kurumsallaşması, şarkiyatçılığın bir akademik dal olarak gelişmesi, doğu hakkında toplanan bilgilerin daha sistematik veriler haline dönüştürülmesini sağladı. Birçok şarkiyatçı için, doğu bir "kariyer alanı" haline geldi. Ancak sömürgecilik hareketlerinin hız kazanmasıyla birlikte, toplanan bilgiler doğu toplumlarının incelenmesi gibi bilimsel amaçlara hizmet ederken, aynı zamanda dönemin ideolojileriyle birleşip bir iktidar unsuru olarak kullanılmaya başlandı. Sömürge imparatorluklarına paralel olarak, bilgi imparatorlukları kuruldu. Bu süreçten, Osmanlı dünyasına yönelik seyahatnameler de nasibini aldı. XIX. yüzyıl ve XX. yüzyıl başında, doğu sorununun patlak vermesiyle, hem Osmanlı İmparatorluğu'nu konu alan yeni seyahatnameler hızla kaleme alındı, hem de önceki yüzyıllarda yazılanların yayımlanması hızlandı. XIX. yüzyılda oryantalizmin bir bilim dalı ve bir siyasi duruş olarak gelişmesi, bazı durumlarda seyahatnamelerin siyasi araçlar haline gelmesine neden olmuş olabilir. Ancak Edward Said'in çizdiği şarkiyatçı yazar tipolojisinde olduğu gibi, seyahatnameler taraflı yazarlar tarafından kaleme alınmasının yanı sıra, oryantalist söylemi daha bilimsel ölçütlerde kullanan gezginlerin ifade araçları da olmuştur. Diğer yandan, XIX. yüzılda imparatorlukta hızlanan batılılaşma hareketinin bir sonucu olarak, bazı Osmanlı aydınları Avrupa'yı ziyaret etmiş ve seyahatnamelerinde, oryantalizme alternatif batıcı bir bakış açısıyla gezdikleri yerlerin kültürlerini eleştirmiştir. Bu gelişmenin en çarpıcı örneği, Tanzimat döneminin ünlü yazarı Ahmet Midhat Efendi'nin Avrupa'da Bir Cevelan adlı kitabıdır. 1889'da Stockholm'de yapılan Şarkiyatçılar Kongresi'ne Osmanlı delegesi olarak katılan Ahmet Midhat Efendi, Paris'teki Dünya Sergisi'ne katılmış ve Avrupa'nın diğer şehirlerini de ziyaret etmiştir.

Kız Kulesi
Miss Pardoe'nun The Beauties of the Bosphorus adlı yapıtından bir gravür. R.Brandard'ın gravürü
OBA Koleksiyonu
Galata Kulesi ve çevresi
Miss Pardoe'nun The Beauties of the Bosphorus adlı yapıtından bir gravür. R.Waltis'in gravürü
OBA Koleksiyonu

Seyahatnamelerde Genel Temalar...

Bir Handan Kesit
Miss Pardoe'nun The Beauties of the Bosphorus adlı yapıtından bir gravür.
J. C. Bentley'in gravürü
OBA Koleksiyonu

Diplomatik misyon, hac, misyonerlik faaliyetleri (özellikle Roma'nın dini misyonları), ticari seyahatler, askeri seferler, bilimsel nedenlerle gerçekleştirilen yolculuklar, seyahatnamelerin kaleme alınma nedenleri arasında sayılabilir. Seyahatnameler, farklı katmanlardan oluşan bir okuyucu kitlesine hitap etmeyi amaçlar. Avrupalı devlet adamları, gizli veya dağıtımları sınırlı diplomatik aktarımlar aracılığıyla, güçlenen Osmanlı'nın batı için oluşturduğu tehdit, imparatorluğun dini, siyasi, idari ve ekonomik yapılanması üzerinde yoğunlaşmıştır. Halk ise imparatorluğun hızını kesecek bozgunlar, doğal afetler, askeri ve siyasi olaylar, doğuya yapılabilecek ticari veya turistik seyahatler için aktarılan pratik bilgilerle ilgilenmiştir. Özellikle İngilizler tarafından kaleme alınan seyahatnameler, İngiliz tüccar ve denizcilere profesyonel bilgi aktaran birer araç olmuştur. Seyahatnamelerin kurgusunu oluşturan Osmanlı toplumunun gündelik yaşamı ve gelenekleri, bayram veya selamlık alayı gibi törenler, harem, esir pazarı, hamamlar, meslek grupları, giyim tarzları, mesire yerleri, kahvehaneler, Boğaziçi, diğer semtler ve sokaklar, abideler, pazar ve mahalleler gibi temaların, zaman zaman dönemin oryantalist resim ve gravürleriyle örtüştüğü de göze çarpar. O dönemde, İstanbul'a gelen birçok sanatçı, seyahatnameleri için genellikle İstanbul'un değişik mekanlarını konu alan gravürler çizmiştir. Şehir tasvirlerinin yanı sıra, kale gibi savunma alanlarına da ayrıntılı olarak yer verilmesi, kenti tüm sınırlarıyla betimlemenin ötesinde, bazı stratejik amaçlar da taşımıştır.

Solda Yeniçeri ağası, sağda
kazasker. Lemaitre'in gözetiminde,
Litografi: Masson
Gravür: Monnin Jouannin'in Turquie
adlı kitabından, OBA Koleksiyonu
Yaşmaklı Kadın
Resmeden Warwick Goble
Alexandre van Millingen'in Constantinople adlı
kitabından, OBA Koleksiyonu
Derviş
Resmeden Warwick Goble
Alexandre van Millingen'in Constantinople adlı
kitabından, OBA Koleksiyonu
Simit Satıcısı
Resmeden Warwick Goble
Alexandre van Millingen'in Constantinople adlı
kitabından, OBA Koleksiyonu
Çiçek satıcıları
Alexander van Millingen'in Constantinople adlı kitabından
Warwick Goble'ın çizimiyle

Tarih Yazımına Alternatif Bir Kaynak...

Seyahatnamelerin tarih yazımına ışık tutabilecek kaynaklar arasında yer alıp almadığı hususu, tarihçiler arasında tartışma konusudur. Seyyahlar, zaman zaman keyfi ve taraflı aktarımlar yapmakla, ziyaret ettikleri toprakları kendi kültürel birikimleri ve bakış açılarıyla tasvir etmekle suçlanmıştır. Ancak farklı seyyahların aynı coğrafi alana ve tarihsel döneme ait gözlemleri karşılaştırıldığında, seyahatnameler daha eleştirel bir bakış açısıyla değerlendirilmiş olacaktır. Ayrıca o dönemde hakim olan Avrupa siyasi düşüncesi hakkında bilgi sahibi olmak, bu kaynaklara başka bir eleştirel perspektif getirecektir. Aynı şekilde, seyyahların Osmanlı hakkında yansıttıkları bakış açısı, batının doğuyu algılayış şekli ve dolayısıyla siyasi düşünce tarihi hakkında ipuçları verecektir. Diğer yandan, Osmanlı arşivleri ve seyahatnameler dışında, Osmanlı toplumsal yaşamıyla doğrudan bağlantılı kaynaklar sınırlıdır. Sultan tarafından atanan resmi tarihçilerin kaleme aldıkları kronikler, genellikle askeri seferleri, savaşları, siyasi ve diplomatik ilişkileri konu eder. Bu bağlamda seyahatnameler, tarihsel ve toplumsal topoğrafya, coğrafya alanındaki çalışmalar ve şehircilik açısından önemli ayrıntılar içerir.

Bibliyografya

Barbara Harlow & Mia Carter (ed.), Imperialism & Orientalism: A Documentary Sourcebook, Blackwell Publishers, Massachusetts, 2000.

Carter V. Findley, Ahmet Midhat Efendi Avrupa'da, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul, 1999.

Edward W. Said, Orientalism, Penguin Books, London, 1995.

Gülgün Üçel-Aybet, Avrupalı Seyyahların Gözünden Osmanlı Dünyası ve İnsanları, 1530-1699, İletişim Yayınları, İstanbul, 2003.

Halil Berktay, Rönesans İtalyası ve Osmanlılar: Tarihin Örtüşme ve Ayrışmaları, Sakıp Sabancı Müzesi, İstanbul, 2004.

Semra Germaner & Zeynep İnankur, Oryantalistlerin İstanbulu, İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 2002.

Stephane Yerasimos, Les Voyageurs dans l'Empire ottoman, XIVe-XVIe Siècles, Société turque d'Histoire, Ankara, 1991.

Thomas Richards, The Imperial Archive: Knowledge and the Fantasy of Empire, Verso, London, 1993.

Ragıp Paşa Kütüphanesi
Lemaitre'in gözetiminde
Jouannin'in Turquie adlı kitabından
OBA Koleksiyonu

Seyahatnameler için Bazı Kütüphaneler

Bibliothèque nationale de France (Fransa)

Dumbarton Oaks Research Library (A.B.D.)

İstanbul Arkeoloji Müzesi Kütüphanesi

University of London Soas Library

Yapı Kredi Sermet Çifter Araştırma Kütüphanesi

Seyahatnameler ve Bazı Çağrışımlar

J. P. A. Van Der Vin, Travellers to Greece and Constantinople: ancient monuments and old traditions in medieval travellers' tales,
Nederlands Historisch-Archaeologisch Instituut, Leiden, 1980.

Gerald MacLean, The rise of Oriental travel: English visitors to the Ottoman Empire, 1580-1720, Palgrave Macmillan, New York, 2004.

Jan Schmidt, The joys of philology: studies in Ottoman literature, history and orientalism, (1500-1923): orientalists, travellers and merchants in the Ottoman Empire, political relations between Europe and the Porte, Isis Press, Istanbul, 2002.

Meyda Yeğenoğlu, Colonial fantasies: towards a feminist reading of Orientalism, Cambridge University Press, 1998.

Reina Lewis, Rethinking orientalism: women, travel, and the Ottoman harem, Tauris, New Jersey, 2004.

Routes d'Asie: marchands et voyageurs XVe-XVIIIe siecle: actes du colloque organisé par la Bibliothèque interuniversitaire des langues orientales Paris, 11-12 décembre 1986, Isis, Istanbul, 1988.

Semra Germaner & Zeynep İnankur, Orientalism and Turkey, Turkish Cultural Service Foundation, Istanbul, 1989.

Semra Germaner & Zeynep İnankur, Constantinople and the Orientalists, İşbank, Istanbul, 2002.

<<Dokümantasyon sayfasına dönüş