Yangın Sigortacılığından Kent Tarihine…
Modernleşmenin hızlandığı 19. yüzyılda, sık sık yangınların yaşandığı İstanbul'da kentin değişimine yön verenler, özellikle 1870 Beyoğlu yangınından sonra, bu felakete karşı farklı önlem modelleri geliştirmiştir. Yabancı sigorta şirketleri İstanbul'da şube açmış, kentin yangın riskini gösteren haritaların çizimini üstlenmiştir. Charles Edward Goad, 1904-1906 yılları arasında, merkezi Londra'da bulunan şirketine Kadıköy, Pera, Galata ve Eminönü civarına ilişkin çizimler yaptırmıştır. British Library'nin http://www.bl.uk/collections/map_fire_insurance.html adresinde verdiği bilgilere göre, şirket, yangın sigortası için harita hazırlamaya 1970 yılına kadar devam etmiştir. Osmanlı Bankası Arşivleri (OBA) Koleksiyonu, Goad'un İstanbul ve İzmir'e ilişkin paftalarını içermektedir. Eylül 1904'te tamamlanan 1. cilt, Eminönü-Beyazıt bölgesini; Aralık 1905'te tamamlanan 2. cilt, Galata ve Pera bölgesini; Haziran 1905'te tamamlanan 10 pafta, İzmir (Merkez) şehrini; Nisan 1906'da tamamlanan 3. cilt, Kadıköy-Haydarpaşa-Moda bölgesini kapsamış ve Londra'da Stationers Hall'da tescil edilmiştir. British Library'nin http://www.bl.uk/collections/map_fire_insurance.html ; Bibliothèque Nationale du Québec'in http://www4.bnquebec.ca/cargeo/htm/a28.htm ve Toronto Public Library'nin http://www.tpl.toronto.on.ca/localhistory/atlases.html linkleri, Goad paftalarının Osmanlı şehirleri dışında, özellikle Londra, Montréal, Toronto gibi şehirleri de kapsadığını göstermektedir.
|
Samsun Tütün Merkezi planı
Topograf: Jacques Pervititch
OBA Koleksiyonu
APLPESAM01 |
İstanbul'un hemen hemen tamamını kapsayan ikinci harita çalışması, Goad'un girişiminin bir devamı olarak, Türkiye Sigortacılar Daire-i Merkeziyesi adına İstanbul Saint-Joseph Fransız Lisesi'nde eğitim gören Hırvat asıllı Jacques Pervititch tarafından 1922-1945 yılları arasında yapılmıştır. Semtlerin eski halini gösteren haritalar, İstanbul'un betonarme yapılaşmadan önceki durumunu olduğu kadar, 1950'de girişilen yeni imar çalışmalarıyla açılan caddeler ve yıkılan binalardan önceki şehir dokusunu ve bugün isimleri değişen birçok sokağın eski adlarını işaret etmektedir. 1945 yılına dek süren Pervititch çizimleri, Beşiktaş, Beyazıt, Üsküdar, Kadıköy, Taksim, Beyoğlu, Eminönü gibi alanları kapsamaktadır. AXA-Oyak Arşivi'nden çıkan Pervititch haritalarının Çukurcuma'yı gösteren 32 no'lu paftasında, topografın el yazısıyla, planın devamı için Suat Nirven tarafından çizilen 32A'ya yönlendirme yapması, bir bakıma kendi çalışmalarına Güzel Sanatlar Akademisi'nden 1932 yılında mezun olan Suat Nirven tarafından devam edildiğini işaret etmektedir. Bu bağlamda, Goad, Pervititch ve Suat Nirven paftalarının birbirlerinin devamı olduğu söylenebilir. OBA Koleksiyonu'ndaki Suat Nirven planları, Beyoğlu, Eminönü, Galata, Karaköy, Mahmutpaşa, Sultanahmet civarını kapsamaktadır. 1909 tarihli Şark Ticaret Yıllığı'ndaki kayıtlara göre, S. Raymund and Co. adlı kuruluşun sigorta şirketi Crédit Foncier Ltd.'ın genel mümessili oluşu, OBA Koleksiyonu'nda adalara dair paftaları bulunan topograf César Raymund'la ilişkilendirildiğinde, o dönemde plan çizimi ve sigotacılığın ne kadar iç içe alanlar olduğunu akla getirmektedir.
1930'lu yıllarda, yeni mülki teşkilatın yani kaza, nahiye, mahalle taksimatlarının halk tarafından öğrenilmesi için belediye meclisleri tarafından onaylanarak basılan şehir rehberleri, ayrıntılı planlar da içermiştir. İstanbul Belediyesi mektupçusu Osman Nuri Ergin'in, belediyenin 1934 tarihli İstanbul Şehri Rehberi 'ndeki «Rehber Niçin ve Nasıl Yapıldı?..» başlıklı yazısı, o yıllarda çizilen şehir planlarının mantığına da işaret etmektedir: «Rehberin bir şehir için ne kadar lüzumlu bir şey olduğunun izahını fazla görürüm. Belediye, Posta, Adliye, Nüfus ve Maliye memurlarının, polislerin, şoförlerin; şehirde umumun hizmetine çalışan anonim şirketlerin hülasa şehirle işi ve alakası olan bütün yerli ve yabancıların bir rehbere ihtiyaçları söz götürmez hakikatlerdendir.» Nitekim belediyenin haritacısı olarak görev yapan Necip, kadastral şehir planları yerine, her türlü bireyin şehirdeki oryantasyonuna yarayacak kılavuz niteliğinde planlar hazırlamıştır. O yıllarda, şehir rehberlerinde, büyük ölçüde Necip'in planlarından yararlanılmıştır. Bu haritaların sigorta paftalarından farkı, mahalle sınırlarının daha belirgin olmasıdır. Ticaretin yoğun olduğu modern İstanbul'un çehresini bize sunan paftaların 1950'li yıllardaki temsilcisinin de Bülent Tuvalo olduğu söylenebilir.
 |
|
|
Mamboury'nin Ankara: Guide Touristique adlı şehir rehberi, 1933
OBK Koleksiyonu |
İstanbul Belediyesi tarafından yayımlanan İstanbul Şehri Rehberi, 1934
OBK Koleksiyonu |
Galatasaray Lisesi Öğretmeni ve birçok turistik rehberin yazarı Ernest Mamboury'nin Istanbul Touristique başlıklı kitap kapağı, 1951
OBK Koleksiyonu |
O dönemde, şehir rehberlerini hazırlayan en tanınmış sima, İsviçre asıllı araştırmacı Ernest Mamboury (1878-1953) idi. 1906'da Lausanne'da resim öğretmeni olarak görev yapan Mamboury, 1909'da izinli olarak geldiği İstanbul'dan ayrılmadı ve oradaki görevinden istifa etti. Ressam ve topograf olarak, Türkiye'deki arkeologların çalışmalarına katkıda bulundu, onlar için bazı plan ve röleveler çizdi. Daha sonra rehber yazarı olarak tanındı. 1921 yılından başlayarak, Galatasaray Lisesi ve bazı yabancı okullarda Fransızca ve geometrik desen konularında dersler verdi.
 |
|
| Mamboury'nin Prens Adalarına ilişkin rehberi, 1943, OBK Koleksiyonu |
Mamboury'nin Prens Adaları rehberi için çizdiği Heybeliada planı, 1943 OBK Koleksiyonu |
Tarihsel İstanbul ve Osmanlı Tarihinin Haritalara Yansıyan Yüzü…
Planların bir başka ilgi odağı ise kentlerin, özellikle de İstanbul'un tarihsel topografyası olmuştur. Topograflar kadar seyyahlar, şarkiyatçılar ve arkeologlar da, şehir izlenimlerini yazıya dökmenin yanı sıra plan veya harita gibi daha belirgin araçları kullanmışlardır. Avusturyalı oryantalist Joseph von Hammer-Purgstall (1774-1856), Osmanlı Tarihi adlı kapsamlı eserinde, İstanbul'un tarihsel topografyasını, Osmanlı İmparatorluğu'nun Avrupa, Asya ve Afrika'daki varlığını veya Osmanlı tarihinin sembolik olaylarını (Kosova, Niğbolu, Ankara, Varna, Belgrad savaşları, Viyana kuşatması vb) aktaran Kauffer ve Hellert'in haritalarına yer vermiştir.
 |
| Ankara Savaşı, 20 Temmuz 1402
Joseph von Hammer-Purgstall'ın Histoire de l'Empire ottoman adlı kitabından, J. J. Hellert'in çizimiyle, 26. levha
OBA Koleksiyonu
APLHM27 |
Aynı şekilde, Fransız donanmasının haritacısı, Académie de Marine ve Royal Society of London üyesi Jacques Nicolas Bellin, Petit Atlas maritime (1764) başlıklı kitabında, İstanbul'un şehir planına yer vermiştir. 1854 yılından itibaren Berlin Üniversitesi'nde coğrafya dersleri veren Alman haritacı Heinrich Kiepert (1818-1899), 1841-1848 yılları arasında Anadolu'yu ziyaret etmiş ve Anadolu'nun idari haritası niteliğindeki Karte des osmanischen Reiches in Asien (1844 and 1869) çalışmasını oluşturmuştur. Oğlu Richard Kiepert (d. 1846) babasının kariyerini devam ettirmiş ve 1902'de yeni bir Anadolu haritası çıkarmıştır.
 |
|
İstanbul Şehri Planı, Jacques Nicolas Bellin'in, Petit Atlas maritime (1764) Adlı kitabından, 4. cilt, no. 125,
OBA Koleksiyonu, APLBE01 |
Filibe Sancağı, Kiepert, 1876
IFEA Koleksiyonu, APLHK02 |
İstanbul'un tarihsel topografyası, 20. yüzyılda da yerel araştırmacıları heyecanlandırmaya devam etmiştir. İsaak Miltiadis Nomidis (1884-1959), İstanbul'un Bizans dönemi arkeolojisine ve topografyasına yönelik haritalar çizmiştir. Mühendis ve mimarlık tarihçisi Ekrem Hakkı Ayverdi, kısa bir süre İstanbul Şehremaneti Fen İşleri Dairesi'nde çalışmış, ardından inşaat müteaahhitliğine başlamış, eski binaların tamir ve restorasyon işlerini üstlenmiştir. 1953'te yayımlanan Fatih Devri Mimarisi , Fatih Devri Hattatları ve Hat Sanatı , 1958'de basılan Fatih Devri Sonlarında İstanbul Mahalleleri, İskanı ve Nüfusu gibi yapıtlarının yanı sıra, XIX. Asırda İstanbul Haritası (1958, yb 1978) başlıklı kitabı, suriçi İstanbulu'na ait çizimleri kapsamaktadır.
 |
Galata'nın Arkeolojik Topografyası, 1944 Nomidis'in Schneider'le ortak çalışması. Plana ek olarak, açıklayıcı bir metin de yer almaktadır.
OBA Koleksiyonu, APLSNO01 |
Pek çok amaçla çizilen harita ve planlar, şehircilik tarihi, askeri, sosyal, ekonomik, idari tarih gibi pek çok konunun aydınlanmasında kaynak teşkil edebilir. Ayrıca içinde yaşadığımız kentlerin güncel yapısını tarihsel bir perspektif içinde anlamlandırmamızı, şehirlerdeki tarihsel miras ve dokunun korunması konusunda hassasiyetlerin geliştirilmesini ve böylece daha sağlıklı şehir planlamalarının oluşturulmasını sağlayabilir.
Bibliyografya
Ekrem Hakkı Ayverdi, « Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, c. 1 » içinde, Tarih Vakfı, İstanbul, c1993.
İlhan Tekeli, İnsanın Çevresini Bilme, Denetleme ve Yorumlama Aracı Olarak Haritalar, « Jacques Pervititch Sigorta Haritalarında İstanbul » içinde, Axa Oyak, İstanbul, 2000.
İstanbul Şehri Rehberi, İstanbul Belediyesi, İstanbul, 1934.
Murat Güvenç, Pervititch Haritaları: İstanbul için Bitmemiş Bir Araştırma Projesi, « Jacques Pervititch Sigorta Haritalarında İstanbul » içinde, Axa Oyak, İstanbul, 2000.
Müsemma Sabancıoğlu, « İstanbul'un Sigorta Haritaları ve Jacques Pervititch », Toplumsal Tarih, sayı 82 (2000), s. 32-38.
Pervititch Planları, « Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, c. 6 » içinde, Tarih Vakfı, İstanbul, c1993.
Semavi Eyice, Ernest Mamboury, « Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, c. 5 » içinde, Tarih Vakfı, İstanbul, c1993.
Uğur Güracar, İsaak Miltiadis Nomidis, « Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, c. 6 » içinde, Tarih Vakfı, İstanbul, c1993.
http://en.wikipedia.org/wiki/Heinrich_Kiepert
http://en.wikipedia.org/wiki/Jacques-Nicolas_Bellin
http://en.wikipedia.org/wiki/Joseph_von_Hammer
http://www.kultur.gov.tr/portal/turizm_bakanlik_tr.asp?belgeno=3394
<<Dokümantasyon sayfasına dönüş |
