|  Fesch,
Paul, Abdülhamid'in Son Günlerinde İstanbul, Çeviren: Erol Üyepazarcı,
İstanbul, Pera Turizm ve Ticaret, 1999.
II. Meşrutiyet'in ilanından birkaç ay önce Fransa'da yayımlanan
bu yapıt, araştırmacı ve gazeteci Paul Fesch'in İstanbul dönüşünde
gezi izlenimlerini aktaran bir kitap gibi başlayıp, basın ve sansür,
muhbirlik ve polis, anayasal reformlar, Osmanlı Meclisi, Jön Türkler,
imparatorluktaki Fransız okulları, sanayi ve ticaret gibi başlıklarla
Abdülhamit dönemindeki Osmanlı Devleti hakkında bir inceleme sunmaktadır.
Eldem,
Edhem, Bankalar Caddesi. Osmanlı'dan
Günümüze Voyvoda Caddesi,
İstanbul, Osmanlı Bankası Arşiv ve Araştırma Merkezi, 2000.
Marmara, Rinaldo, Pangaltı.
19. Yüzyılın Levanten Semti, İstanbul,
Şişli Belediyesi, [2001].
Din ve milliyet farkı gözetilmeksizin
tüm uyrukların kanun önünde eşit olduğun ilan eden 1839 tarihli
Gülhane Hatt-ı Hümayun ile Osmanlı İmparatorluğu özellikle yabancı
tüccarların kitlesel göçüne tanıklık etmiştir. 19. yüzyıl ortalarında
bu kitlesel hareketle oluşan ve isminin İtalyan göçmen Giovanni
Battista Pancaldi'den geldiği sanılan Pangaltı semti, değişik
milletlerden oluşan Levantenleri ve farklı kültür ve inançlara
sahip kişileri
bünyesinde barındırmıştır. Rinaldo Marmara'nın kaleme aldığı
yapıt, 19. yüzyılın bu Levanten semtinin nüfusu, sokak adları,
sokak
sakinlerinin isim ve meslekleri, Feriköy Latin Katolik Mezarlığı,
Fransız ve
İtalyan askeri mezarlıkları, Saint-Esprit Katedrali gibi Levanten
yapılar hakkında bilgiler sunmaktadır.
Edhem Eldem, "Nostaljiden
Arındırılmış Bir Bakış. Galata'nın Etnik Yapısı", İstanbul,
üç aylık dergi, sayı 1 (1992), s. 58-63.
Bu
makale, Batılı gezginlerin kitaplarında bir Frenk ve gayrı Müslim
mahallesi olarak yansıtılan Galata'nın demografik yapısına farklı
bir bakış açısı getirmektedir. Özellikle XVIII. ve XIX. yüzyıllarda
Galata'daki Müslüman ve Hıristiyan ibadet yerlerinin dağılımından
yola çıkan Eldem, semtin Frenk kimliğinde doğruluk payı olduğunu
belirtmiş, ancak cami, hamam, çeşme ve sebillerin yoğunluğuna
işaret ederek burada kayda değer bir Müslüman nüfusun bulunduğuna
dikkati
çekmiştir. Fetih sonrasında yerleşen Müslüman halk sayesinde,
bu semt XVIII. yüzyıla kadar İslamlaşmaya devam etmiş; gerçek
anlamda
Frenkleşme sürecini ise XIX. yüzyılda batılılaşmanın etkisiyle
yaşamıştır. Bu ticaret merkezine akın eden Avrupalı sermayedarların
çoğunlukla Balkan veya Rus asıllı oldukları düşünülürse, Frenkleşmenin
Ortodokslaşma ve hatta Rumlaşma süreciyle örtüştüğü fark edilecektir.
Etnik değişimlerin yanı sıra, XIX. yüzyılda Galata'ya damgasını
vuracak bir diğer olgu ise, dış ticaretin genişlemesiyle Hıristiyan
konutlarının Beyoğlu'ndaki elçiliklerin çevresine kayması ve
semtin bir iş merkezi haline gelmesi olacaktır.
Ayhan
Aktar, Şark Ticaret Yıllıklarında "Sarı Sayfalar": İstanbul'da
Meslekler ve İktisadi Faaliyetler Hakkında Bazı Gözlemler, 1868-1938,
Toplum ve Bilim, sayı 76 (Bahar 1998),
s. 105-143.
Osmanlı modernleşme
hareketi, XIX. yüzyıl boyunca, İstanbul'daki yapısal değişimlere
yansımıştır. Ayhan Aktar, yakın zamana dek, XIX. yüzyılı yorumlamaya
yönelik geleneksel tarih yazımının bu dönemi bir çöküş devri
olarak nitelendirdiğini, değişimi ise olumsuz yönde algıladığını
vurgulamıştır.
Sosyal bilimciler ise, bu yüzyıldaki uluslar arası ticaretin
zanaat üzerine kurulu geleneksel üretim modelini nasıl yıktığı
hususu
üzerine yoğunlaşmıştır.
Aktar ise, 1868-1938 tarihleri arasında yayımlanmış şark ticaret
yıllıklarından yola çıkarak, bu geleneksel bakış açısına bazı
eleştiriler getirmiştir: İstanbul, bir Osmanlı başkenti olarak
uluslar arası
ticaretin genişlemesinden yararlanmış ve kendi içinde ikili
bir yapıyı barındırmıştır. Böylece dünya ekonomisine eklemlenirken,
yeni meslek ve hizmet sektörleri doğmuş; bununla birlikte geleneksel
esnaf ve zanaatkar kesim 1921'e dek uzanan zaman diliminde,
faaliyetlerini
artırarak süregelmiştir. 1868, 1883, 1893, 1909 ve 1921 tarihli
yıllıklardaki "sarı sayfalar" mesleki uzmanlaşmanın ve iktisadi
faaliyet açısından çeşitliliğin ne denli arttığını göstermektedir.
Buna karşılık, 1921-1938 arasındaki veriler karşılaştırıldığında,
yabancı sermayenin çekilmesiyle, iktisadi faaliyetlerde bir
düşüş saptanmaktadır.
Turgut
Kut, "Indicateur Ottoman: Şark Ticaret Yıllıkları", Simurg,
sayı 1 (Ekim 1999),
s. 186-199.
Bu makalede, Turgut Kut, şark
ticaret yıllıklarının tarihçesine değinmiş, tespit edebildiği
ciltlerin bibliyografik künyelerini okuyucuya sunmuş ve bunların
hangi kütüphane,
arşiv ve özel kitaplıklarda bulunduğunu saptamıştır.
Pınar Öğrenci, "Mimar Constantin P. Pappa", İstanbul,
üç aylık dergi, sayı 36 (Ocak 2001),
s. 25-32.
Bu makale, Elmadağ'daki
Arif Paşa Apartmanı, Moda'daki Arif Paşa Apartmanı ve Arif Paşa
Köşkü
gibi yapıların mimarı Constantin P. Pappa'nın yaşamından ve yapıtlarından
kesitler sunmaktadır. XIX. yüzyıl sonu ile XX. yüzyıl başında
faaliyet gösteren ve oturduğu Moda semtinin mimari dokusuna önemli
katkılarda
bulunan Pappa, yakın ilişkiler kurduğu asker kökenli Sarıca Ailesi
ile Moda'daki yabancı, Levanten ve diğer Osmanlı ailelerinin
mimarı olmuştur.
Hasan Kuruyazıcı, "İstanbul'un Unutulmuş Mimarları", İstanbul,
üç aylık dergi, sayı 28 (Ocak 1999), s. 68-73. Hasan Kuruyazıcı,
"İstanbul'un Unutulmuş Mimarları 2", İstanbul,
üç aylık dergi,
sayı 29 (Nisan 1999), s. 68-73. Hasan Kuruyazıcı, "İstanbul'un
Unutulmuş Mimarları 3", İstanbul,
üç aylık dergi, sayı 30 (Temmuz
1999), s. 52-54. Hasan Kuruyazıcı, "İstanbul'un Unutulmuş Mimarları
4", İstanbul, üç aylık dergi, sayı 34 (Temmuz 2000), s. 73-76.
İstanbul dergisinin 4 ayrı sayısında dizi halinde yayımlanan
makalelerin ilkinde Kuruyazıcı, 1869-1929 yılları arasında İstanbul'da
faaliyet
gösteren 589 mimarın isimlerini şark ticaret yıllıklarından
hareketle saptamıştır. İkinci makalede, aynı taramadan elde
ettiği bilgilere
dayanarak, birlikte çalışan akraba mimarlar, iş ortağı olarak
birlikte büro açmış mimarlar, ortaklıkları kesin olarak bilinmeyen
ancak
aynı büroyu paylaşan mimarlar hakkındaki tespitlerini okuyucularına
sunmuştur. Üçüncü makalede daire mimarları, saray, özel kuruluş
veya elçilik ve konsolosluklarda çalışmış mimarları, Sanayi-i
Nefise Mektebi, Mekteb-i Harbiye, Mekteb-i Sanayi gibi okullarda
hocalık
yapan veya çeşitli işlerde çalışan mimarlara değinirken, son
makalede 1869-1945 yılları arasında İstanbul'da etkinlik göstermiş
mimarların ek
listesini sunmaktadır.
Hasan Kuruyazıcı, "İstanbul'un Mimarlarının çok Sevdiği Büro
Binası Saint-Pierre Hanı", İstanbul,
üç aylık dergi, sayı 32 (Ocak
2000), s. 58-60.
Galata Kulesi Sokağı ile Eski Banka Sokağı'nın
köşesinde yer alan Saint-Pierre Hanı, mimar Alexandre Vallauri
tarafından Voyvoda Caddesi'ndeki görkemli bina yapılana dek,
1863-1892 tarihleri arasında Bank-ı Osmani-i Şahane'yi ağırlamıştır.
Bu
önemli olayın yanı sıra, bu XVIII. yüzyıl yapısı, dönemin tüccar,
avukat
ve mimarlarının ofisi haline gelmiştir. Kuruyazıcı, şark ticaret
yıllıklarından hareketle, bu makalesinde, Saint-Pierre Han'da
1894-1931 tarihleri arasında büro açmış mimarları tespit ediyor.
Aynı zamanda
Saint-Pierre Hanı, 1911-1921 tarihleri arasında iki önemli mesleki
kuruluşa ev sahipliği yapmıştır: Association ottomane des Architectes
et Ouvriers-Maçons (Mimarlar ve Duvarcı Ustaları Osmanlı Birliği)
ya da kısa adıyla OMONIA ile Association des Ingénieurs et Architectes
en Turquie (Türk Mühendis ve Mimarlar Birliği).
Lorans Tanatar-Baruh, "A Study in Commercial Life and Pratices
in Istanbul at the Turn of the Century. The Textile Market", Boğaziçi
Üniversitesi Tarih Bölümü, İstanbul, 1993.
Sektörel bazda bir
piyasa araştırması yapan bu yüksek lisans tezi, 1900'lerin başındaki
ticari
hayat ve adetlerini ele almaktadır. Diğer bir deyişle, burjuvazisi
ve işçisiyle ticaretle ilgilenen kesimi, piyasa mekanizmalarını,
günün modası ışığında tüketim örüntüsünü ve çok geniş bir yelpazeye
dağılan tekstil ürünlerinin detaylı bir incelemesini sunmaktadır.
Nursel Gülenaz, "İstanbul'daki 19. Yüzyıl ve Sonrası Osmanlı
Ticaret Han ve Pasajlarının Stil ve Fonksiyon Bakımından İncelenmesi",
İstanbul Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul,
1998.
XIX. yüzyıl İstanbul için bir dönüm noktası olmuş ve batılılaşmanın
etkisiyle Haliç'in iki yakasındaki iki önemli ticaret merkezi,
Galata ve Eminönü, Avrupai bir çehreye bürünmüştür. Bu doktora
tezi, Avrupa şehirlerindeki XIX. yüzyıl ticaret yapılarının tarihsel
gelişiminin ve özelliklerinin batılılaşmanın etkisiyle Galata
ve
Eminönü'ne ne şekilde yansıdığını, bu civardaki han ve pasajların
mimari özelliklerini incelemektedir.
Marie-Carmen
Smyrnelis, "Une Société hors de Soi. Identités et Relations
Sociales à Smyrne aux XVIIIème et XIXème Siècles",
Ecole des Hautes
Etudes en Sciences Sociales, Paris, 2000.
Smyrnelis'in kaleme
aldığı bu doktora tezi, Avrupalı tüccar, gayrı Müslim tebaa ve
Müslümanlardan
oluşan İzmir halkının XVIII. ve XIX. yüzyıllarda, farklı etnik
kökenlerine rağmen birlikte nasıl uyum içinde yaşadıkları ve
kendi kimliklerini nasıl tanımladıkları sorularına cevap aramaktadır.
Smyrnelis, görünürde kamusal ve mekansal alanda cemaatlere ayrılmış
görünen toplum fertlerinin gerçekte dinsel, etnik vb. aidiyetlerini
ve birbirlerini ayıran kurumsal sınırları aşarak kendi aralarında
etkileşim halinde bulunduklarını vurgulamaktadır. Bu bağlamda,
XVIII. ve XIX. yüzyıl İzmir'inde kimlik, mesleki, dini, etnik
aidiyetleri aşarak, kişinin toplumsal alanda kurduğu ilişkilerle
kazanılan,
bazen cemaatin belirlediği kurallara bağlı kalarak bazen de kendi
özgür iradesini kullanarak sergilediği davranışlarla şekillenen,
şahsa münhasır çoğulcu bir aidiyettir.
İkinci
Meşrutiyetten İşgal Dönemine İstanbul'da Toplumsal, Ekonomik ve
Mekansal Dönüşüm: 1910-1922 Doğu Yıllıkları Üzerinde İlişkisel
Çözümlemeler, Tübitak: SBB-8006 No'lu Proje.
İkinci Meşrutiyet'in
ilanını izleyen kurumsal siyasi ve ekonomik yeniden yapılanma
kapsam ve hız açısından geçmişte benzeri görülmeyen kentsel
dönüşüm süreçlerinin
başlamasına neden oldu. Hürriyetin ilanının ardından telefon,
elektrikli tramvay, elektrik enerjisinin konutta kullanımı,
kanalizasyon vb.
temel yeniliklere kavuşan İstanbul, İskenderiye, İzmir, Beyrut
ve Selanik gibi Doğu Akdeniz liman kentleriyle arasındaki modernleşme
açığını hızla kapatmaya başladı ve 1920'lerde çağdaş metropollerin
düzeyine yaklaştı.
Doç. Dr. Murat Güvenç'in yönettiği ve ODTÜ Mimarlık Fakültesi
Öğretim Üyesi Prof. Dr. Tansu Şemyapılı, ODTÜ Mimarlık Fakültesi
Araştırma
Görevlisi Zeynep Aktuna ve ODTÜ Mimarlık Fakültesi Araştırma
Görevlisi Tolga Levent'in proje ekibini oluşturduğu bu çalışma,
1904-1906
tarihli Chase E. Goad'un sigorta haritaları ve şark ticaret
yıllıklarından yola çıkmaktadır. Bu iki kaynak birlikte kullanılarak,
Galata
ve Pera kesimi ile Eminönü Beyazıt arasında kalan merkezi iş
bölgesinin yüzyıl başındaki ticari ve toplumsal topografyasının
başlıca özellikleri
vurgulanmaktadır.
Geri
Dön
|
