Sedad Hakkı Eldem Arşivi

Osmanlı Bankası Müzesi, Türkiye’de 20. yüzyıl mimarisinin üzerinde en çok konuşulan ismi  Sedad Hakkı Eldem’i, doğumunun 100. yılı dolayısıyla, 2008 yılı itibarıyla düzenlediği iki sergi ve bu sergilere eşlik eden iki kitapla andı.

Birinci sergi "Sedad Hakkı Eldem I: Gençlik Yılları", mimarın ilk inşa edilmiş ürününü verdiği 1931’e kadar uzanan 23 yıllık erken yaşam evresini ele alıyor. Bu yıllar, onun Güzel Sanatlar Akademisi’ndeki hocalık döneminin öncesini, genç bir mimarın oluşum evresini tanımlıyor. Genç mimarın çocukluktan başlayarak 1930’a dek yaptığı tekil çizimlerin, tuttuğu yazı ve eskiz defterlerinin, yolculuk notlarının tam bir kataloğu olan, Edhem Eldem ve Ceyda Eldem’in özel arşivlerinde korunan sergi malzemesi, Osmanlı Bankası Arşiv ve Araştırma Merkezi tarafından dijital ortama aktarıldı ve AEXSHE koduyla araştırmacıların kullanımına sunuldu.

İkinci sergi "Sedad Hakkı Eldem II: Retrospektif" ise mimarlık heveslisi Osmanlı üst sınıf mensubu bir gencin, ulusalcı söylemler üreten bir erken Cumhuriyet aydını olmaya doğru geçirdiği değişim serüveninin malzemesini oluşturuyor. Eldem’in, Türkiye’nin en geniş mimarlık arşivine sahip, kendi üretimini özgün verileriyle en kapsamlı olarak belgelemiş bir mimarı olması, serginin arşiv mantığı üzerine inşa edilmesini beraberinde getirdi. Söz konusu malzemenin, mimarın ölümünün ardından dağıldığı ya da yok olduğu yönündeki söylentilere rağmen, mirasçıları tarafından Vehbi Koç Vakfı'na verildiği bilindiğinden, Bülent Erkmen'in araştırmasıyla da söz konusu vakıfta bulunmuştur. Edhem Eldem arşivinin bu sergiye hayati katkısı da vurgulanmalıdır. Sadberk Hanım Müzesi tarafından yapılan bir ön sınıflamadan sonra seçilen, Vehbi Koç Vakfı Genel Müdürü Erdal Yıldırım’ın ilgisi ve Rahmi M. Koç’un yardımlarıyla Osmanlı Bankası Müzesi’ne ödünç verilen sergi malzemesi, Osmanlı Bankası Arşiv ve Araştırma Merkezi tarafından dijital ortama aktarılarak araştırmacıların kullanımına sunulmak üzere düzenlendi.

Sedad Hakkı Eldem

Sedad Hakkı, 31 Ağustos 1908 tarihinde, İstanbul’da, İsmail Hakkı Bey ile Azize Hanım’ın üçüncü çocuğu olarak doğdu. Yetişme döneminin, neredeyse doğumundan itibaren babasının diplomatik görevleri dolayısıyla içinde bulunduğu Türkiye, İsviçre, Almanya, Fransa arakesitindeki dolaşımda şekillendiği söylenebilir. İlköğrenimini Cenevre’de École Cuchet, lise eğitiminin ilk yıllarını ise Münih’te Altes Realgymnasium’da yaptığı bilinmektedir. İstanbul’a dönüş tarihi olarak bilinen 1924’te henüz 16 yaşında olan Sedad Hakkı’nın, lise eğitiminin sadece birinci veya ikinci yılını Cenevre’de okuduğu, yüksek eğitimine devam etmek istediği Sanayi-i Nefise Mektebi’ne kabulü için diploma şartı olmadığından, bu eksiğini kapatmaya ihtiyaç duymadığı tahmin edilmektedir.

1924-1928 yıllarında, İstanbul’da Sanayi-i Nefise Mektebi’nde mimarlık öğrenimini birincilikle tamamlayan Sedad Hakkı, devlet bursuyla üç yıl Avrupa’da çalışma fırsatını bulur. Bu amaçla, deniz yoluyla Atina üzerinden Marsilya’ya ulaşır. İlk yıl yapılan Fransa turundan sonra, 1929’da Londra’dan Chester ve Glasgow’a kadar Britanya’yı dolaşır. Sonunda Kıta Avrupa’sına dönüp Paris ve Münih üzerinden Berlin’e gelir. Yolculuk notlarından, Paris’te kısa bir süre mimar Adolphe Thiers’ın, Berlin’de ise Hans Poelzig’in bürosunda çalıştığı anlaşılmaktadır. 1930 yılında İstanbul’a dönüşünün ardından, Avrupa serüvenindeki mimari üretimini Akademi’deki bazı çalışmalarıyla birlikte, Güzel Sanatlar Akademisi’nde ve Ankara Türk Ocakları Merkezi’nde açtığı sergilerin malzemesi olarak kullanır. Bu sergilerle "Mimar" dergisinin Nisan 1931 tarihli sayısına konu olan Eldem, ilk gerçeğe dönüştürülmüş tasarımını da aynı yıl ortaya koyacaktır: 1931 Budapeşte Fuarı Türkiye Pavyonu. Kendisi için çok verimli geçen 1931 yılının sonbaharında, Güzel Sanatlar

Uluslararası Budapeşte Fuarı Türkiye Pavyonu, 1931

Akademisi’nde öğretim üyesi adayı olarak göreve alınır. Aynı yıllarda kendi bürosunu da açan mimarın uzun yıllar sürecek yoğunmesleki kariyeri başlar.

Sedad Hakkı Eldem’in Türkiye mimarlık gündemini belirlediği bu dönemini, yazılı ve inşai yapıtlar toplamını eksen alan "Sedad Hakkı Eldem II: Retrospektif" sergisinin malzemesini içeren arşiv, 9 altbaşlıkla gruplandırılmıştır:

1.ARTICLES DE MANUSCRITS
2.CAHIER D'ESQUISSES
3.CORRESPONDANCE
4.MİLLİ MİMARİ SEMİNERİ
5.PHOTOGRAPHIES
6.PRESSE
7.PROJETS DE JEUNESSE
8.PROJETS D' ARCHITECTURE
9.ACADEMIE DES BEAUX-ARTS MIMAR SINAN

1.ARTICLES DE MANUSCRITS – YAYINLAR:

20. yüzyıl Türkiye Mimarlığı’nı mimari projeleri kadar söylemsel üretimiyle de belirlemiş olan Sedad Hakkı Eldem’in yayınlarının taslak çalışmalarından örnekler ve kendisiyle yapılan çeşitli röportajları içermektedir. Kendisini hiçbir zaman mimarlık tarihçisi olarak tanımlamasa da, özellikle dev ciltler oluşturan Türk Evi ile ilgili çalışmaları, yitirildiği varsayılan bir geçmişin izini sürer. Bu gruptaki malzemeler mimarın yayınlarının orijinal isimleriyle kaydedilmiştir.

2.CAHIER D'ESQUISSES - ESKİZ DEFTERLERİ:

Bu grup, 1928-1985 gibi geniş bir tarih aralığında mimarın tuttuğu 12 adet eskiz defterini içermektedir.

3.CORRESPONDANCE – YAZIŞMALAR

Bonatz tarafından gönderilen telgraf

1930-1988 gibi geniş bir tarih aralığına ait malzeme; çeşitli yazışmalar, eşi Fahire Hanım’dan mektuplar, Bonatz’dan mektuplar, Aga Khan yazışmaları, Jak Kamhi ile yazışmaları ve çeşitli muhasebe kayıtlarından oluşmaktadır.

4.MİLLİ MİMARİ SEMİNERİ

Sedad Hakkı Eldem, Güzel Sanatlar Akademisi’nde 1936 yılında ulusal mimarlık yapıtlarına ilişkin araştırma kapsamını genişletmek amacıyla "Milli Mimari Semineri" adıyla bilinen çalışmalara başladı. Seminer, o güne değin üzerinde durulmayan sivil ya da anonim mimarlık ürünlerinin dökümünü yapmayı ve bu alandaki boşluğu doldurmayı amaçlamış görünür. Ancak özellikle Osmanlı konut mimarlığı ürünlerinin belgelenmesine dayanan bir pratik gibi okunsa da, bu pratik dönemin ulus-devlet inşası koşullarında güncel

 tasarımla buluşarak, ulusalcı düşüncenin mimarlığa da yansıdığını göstermektedir. Seminer malzemesinin büyük bir kısmının ünlü Akademi yangınında yok olduğu bilinmektedir. Bu grup, Milli Mimari Semineri kapsamında hazırlanan öğrenci projelerinden örnekler içermektedir.

5.PHOTOGRAPHIES – FOTOĞRAFLAR

Çeşitli kişisel fotoğraflar, Safyurtlu Ailesi’nin fotoğrafları, yurtdışı seyahatlerinden fotoğraflar, New York Dünya Fuarı dolayısıyla yapılan yolculuktan fotoğraflar, Güzel Sanatlar Akademisi’nden fotoğraflar ve eski İstanbul fotoğrafları bu grubun içeriğini oluşturur. Ayrıca Kağıthane mevkiinin eski bir haritasıyla bölgenin hava fotoğrafları da bu gruba dahildir.

6.PRESSE – KUPÜRLER

Mimarın kendisiyle ilgili ya da örneğin "Türk Evi" ya da "gecekondulaşma" gibi ilgisini çeken konu başlıkları doğrultusunda biriktirdiği, dönemin çeşitli gazetelerinden kesilmiş kupürler, 1942-1947 aralığına tarihlenen Yapı Dergisi’ne ait kupürler ve çeşitli broşürlerden oluşur.

7.PROJETS DE JEUNESSE - GENÇLİK YILLARI

Bu grup, genç Sedad Hakkı Eldem’in Güzel Sanatlar Akademisi mezuniyetinden sonra kendisine sağlanan üç yıllık devlet bursuyla yaşadığı Avrupa serüveninin belgesi niteliğindedir. Hepsi farklı yönelim ve tercihleri temsil eden, aynı zaman aralığında biri diğerine yeğlenmeksizin yapılmış ve belirli bir kronolojik tematiği yapılamayan malzeme, sergideki başlıklara bağlı kalınarak gruplandırılmıştır:

Çağdaş Konutta Türk Tipolojisi Arayışları I (1929-1930)

8.PROJETS D'ARCHITECTURE - PROJELER

Arşiv malzemesinin yarısından fazlasını oluşturan bu grup, mimarın 1931-1987 yılları arasına tarihlenen mimarlık üretimini içerir. Sergi kitapçığındaki yapı kataloğu göz önünde bulundurularak dizgisi yapılan gruba; mimarın 150’ye yakın mimari projesi dışında, geç döneminde yaptığı danışmanlık projelerinden
ve yine mimarın ilgisi dahilinde arşivlediği İstanbul’un eski su yolu, su kemeri ve su bendlerinden örnekler de dahildir. Kesin tespiti yapılamayan bazı çizimler "TANIMSIZ" olarak kaydedilmiş, eğer tahmin yürütülebilmiş ise hangi yapıya ait olabileceği parantez içinde belirtilmiştir.

9.ACADEMIE DES BEAUX-ARTS MIMAR SINAN - GÜZEL SANATLAR AKADEMİSİ

Arşivin bu bölümünü, mimarın Güzel Sanatlar Akademisi’ndeki uzun hocalığı süresinde biriktirdiği malzemeler oluşturuyor. Mimarın kendisi kadar dönemin mimarlık eğitimine de ışık tutan bu malzemenin içeriği; 1939-1984 yılları arasında yapılan akademi içi yazışmalar, 1957-1970 aralığına tarihlenen ders içerikleri ve ders programına ait belgeler, akademi öğrenci çalışmaları, akademiyle ilgili gazete kupürleri, Güzel Sanatlar Akademisi Gazetesi’nden birkaç örnek ve Sanayi-i Nefise Mektebi’nin eski plan çizimleri olarak tanımlanabilir.

Akademi Öğrenci Çalışmaları-Kütüphane Projesi
Enis Park

Akademi Öğrenci Çalışmaları-Proje
Aydın Boysan